با گسترش فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطاتی، فضایی در بستر وب شکل گرفت که بر محدودیتهای زمانی و مکانی موجود در ارتباطات رو در ور و وابسته به مکان فائق آمده است و از این فضا به عنوان فضای مجازی یا فضای سایبر یاد میشود. فرامکانی و فرازمانی دو مشخصه اصلی و بنیادین فضای مجازی است که تحت تاثیر این دو، شرایطی برای افراد یا کاربران موجود در این فضا شکل میگیرد تا بتوانند در اتاق خود تنها با اتصال به اینترنت با اقسار نقاط جهان ارتباط برقرار کنند بدون اینکه نگرانی بابت زمان و مکان داشته باشند. به عبارت دیگر، دسترسی آسان و سریع باعث استقبال و محبوبیت این فضا برای کاربران شده است به گونهای که در صورت قطعی اینترنت بسیاری از امور روزمره دانشجویان، کارمندان و کسبوکارهای اینترنتی و فعالان اقتصادی مختل میشود و زندگی خیلی از افراد به این فضا وابسته است.
اما ماجرای ورود فضای مجازی به زندگی انسانها تنها به ابعاد مثبت آن ختم نمیشود بلکه این فضا روی سیاهی هم دارد که به آن آسیبهای فضای مجازی گفته میشود. به گونهای که سعید رضا عاملی و حسین حسنی عمدهترین آسیبهایی که در فضای مجازی تحت تاثیر گسترش فضای مجازی پدیدار شدهاند را پرخاشگری و خشونت، بی وفایی اینترنتی، قماربازی اینترنتی، اعتیاد اینترنتی، دوستیهای اینترنتی و وب گردی نام بردهاند (حسنی, 1391).
خشونت در فضای مجازی چگونه شکل میگیرد؟
پرخاشگری و خشونت در امتداد فضای واقعی اینگونه شکل میگیرد که افراد با استفاده از عبارات و کلماتی در ارتباطات برخط خود موجب آزار و اذیت روانی دیگران میشوند که حتی میتوان از هرزنامه به مثابه نوعی آزار، اذیت و پرخاشگری مجازی نام برد اما در سطحی مخربتر میتوان از فعالیتهای خرابکارانه هک کردن نیز نام برد (حسنی, 1391).
همچنین، بی وفایی اینترنتی از طریق پنهان کاری در این فضا مطرح میشود به گونهای که فرد با بستن سریع پنجرههای گفتوگو، پاک کردن صفحات چت و صندوقهای پیام پست الکترونیک رابطه پنهانی خود با فرد دیگر را با وجود ارتباط داشتن با فردی دیگر ادامه میدهد (اشنایدر، 2000 الف به نقل از عاملی و حسنی) و موجب مخاطراتی در روابط زناشویی خود میشود. از سوی دیگر، قماربازی اینترنتی یکی دیگر از آسیبهای فضای مجازی اعلام شده است که نوعی شرکت در قرعه، شرط بندی یا انجام فعالیتی مبتنی بر بخت و اقبال با هدف رسیدن به پول، جایزه یا نوعی امتیاز است (دهقان،1384 به نقل از عاملی و حسنی) . همچنین، قماربازی اینترنتی از طریق شبکه امکان پذیر شده و فعالیت در آن ورای مرزهای جغرافیایی صورت میگیرد. بنابراین، قماربازی اینترنتی پدیدهای جهانی با قابیلت دسترسی آسان و به صورت 24 ساعته است که در واقع پیشرفتهای فناوری در قماربازی اینترنتی موجب سهولت قمار شده است به طوری که افراد میتوانند در هر روز و موقعیتی قماربازی کنند (حسنی, 1391).
وب گردی اعتیاد اینترنتی است
علاوه براین، اعتیاد اینترنتی نیز از دیگر آسیبهای مجازی خوانده شده است که میتوان آن را عادت به استفاده از رایانه، بازیهای رایانهای، اینترنت، وب گردی و دیگر اشکال استفاده مداوم از اینترنت و رایانه بیان کرد. اعتیاد به اینترنت نه تنها به خودی خود یک آسیب به حساب میآید بلکه آغازگر آسیبهای متعدد دیگری نیز میشود که از جمله این آسیبها میتوان به آسیبهای خانوادگی، عاطفی، روانی، جسمی و اقتصادی اشاره کرد (حسنی, 1391). وب گردی از جمله مصادیق اعتیادهای اینترنتی به شمار میرود که گردش در فضای بی مرز مجازی بدون هدف مشخص و خاص موجب دسترسی به منابع آسیب دیگر و یا بروز آسیبهای دیگری چون اعتیاد به هرزه نگاری و یا آشنایی با فنون خرابکاری و هک میشود که مشکلاتی برای کاربران و نزدیکان آن به همراه خواهد داشت (حسنی, 1391).
برخی دیگر از آسیبهای فضای مجازی فردی و مرتبط با ابعاد ارتباطی، روانی و اخلاقی است به گونهای که با استفاده افراطی از فضای مجازی از میزان ارتباطات در فضای حقیقی کاسته و موجب افسردگی، اضطراب، بی حوصلگی، فردگرایی، پرخاشگری میشود. راه فرار از مشکلات نیز از دیگر آسیبهای فضای مجازی است که فرد ارتباط با اینترنت را به عنوان راه فرار از مشکلات واقعی یا خلاص شدن از احساس کسالت و ملال خود، رهایی از احساس درماندگی، گناه، تنهایی، اضطراب یا فسردگی میداند و از آن استفاده میکند (همکاران, 1398).
تشدید افسردگی با استفاده بیش از حد از فضای مجازی
همچنین، از آنجا که افراد سعی میکنند در فضای مجازی چهره مثبتی از خود برای کابران به اشتراک بگذارند، در صورتی که کاربر موردنظر افسردگی داشته باشد ممکن است به مقایسه زندگی خود با آن فرد بپردازد درحالیکه از مشکلات آن اطلاع ندارد و ممکن است افسردگی خود را تشدید کند. به عبارت دیگر، افراد افسرده از اینترنت استفاده بیشتری میکنند و افرادی که از اینترنت استفاده بیشتری میکنند، ممکن است تا افسرده شوند (همکاران, 1398).
علاوه براین، صرف کردن زمان زیادی در فضای مجازی موجب شده است تا عملکرد تحصیلی و شغلی کاهش پیدا کند زیرا، مغز هنگام کار با اطلاعات الکترونیکی در زمینههای تمرکز، تفکر، استدلال و استنتاج، نقد و انتقاد دچار ضعف میشود (همکاران, 1398) که میتوان در این میان تاثیر نامطلوب استفاده از فضای مجازی بر عملکرد تحصیلی دانشجویان و دانش آموزان را نام برد. نتایج پژوهش یانگ نشان میدهد که افزایش استفاده از فضای مجازی در دانش آموزان باعث میشود عادتهای مطالعه افراد دچار افت شدید شود و نمرههای آنها به صورت قابل ملاحظهای کاهش یافته و میزان غیبتهای این دانش آموزان نیز افزایش یابد (همکاران, 1398). آسیبهای فضای مجازی بنیان خانواده را هم هدف گرفته و مخاطراتی را برای روابط زناشویی زوجین ایجاد کرده است که آمارها نشان میدهد معادل 35 درصد از کابران فیس بوک معتقدند که فیس بوک مستقیما در روابط رمانتیک آنها احساس رقابت و حسادت ایجاد کرده است (همکاران, 1398).
آسیبهای خانوادگی فضای مجازی
در مجموع میتوان آسیبهای خانوادگی فضای مجازی را در ازدواج ناپایدار، رشد طلاق، گسست اعضای خانواده (جدایی اعضای خانواده از یکدیگر به خصوص فرزندان از والدین در زندگی مجازی) و در آخر کاهش روابط را نام برد (همکاران, 1398).
یکی از آسیبهای فرهنگی فضای مجازی را میتوان تهاجم فرهنگی نام برد زیرا، این فضا به دلیل درگیر کردن همه جانبه کاربر به مرور فرهنگهای دین و ملی او را تغییر داده و فرهنگ غالب خود را تحمیل میکند که این فرهنگ در حال حاضر به دلیل سیطره غرب بر فضای مجازی، غرب است. از طرف دیگر، فضای مجازی افزایش رفتارهای ضد اجتماعی را در برمیگیرد. به عنوان مثال زمانی که فرد بتواند فعالانه تصاویر پرخاشگرانه را را جستوجو کند، نسبت به این تصاویر حساسیت زدایی صورت میگیرد و خطر انجام فعالیتهای مجرمانه و پرخاشگرانه افزایش مییابد (همکاران, 1398).
برخی دیگر از آسیبهای فضای مجازی نیز جنبه مالی و اقتصادی دارند که این اتفاق از طریق سرقت از حساب بانکی به صورت مجازی که از طریق هک کردن حسابهای کاربری اتفاق میافتد. استفاده از فرمهای مشخصات ایترنتی جعلی، ایمیلهای برنده شدن در قرعه کشی بانک و جوایز تلویزیونی، ایجاد درگاههای جعلی دریافت و پرداخت بانکها نیز از دیگر راههایی است که در فضای مجازی به کاربران آسیبهای مالی و اقتصادی زده میشود (همکاران, 1398).
جعل اکانت و زورگیری اینترنتی
جعل اکانت و زورگیری اینترنتی از دیگر آسیبهای فضای مجازی است که روزگیری اینترنتی به حیثیت و آبروی افراد مربوط میشود و با هدف تحقیر و آزار دیگران از طریق اینترنت و ابزار دیجیتال انجام میشود که انتشار تصاویر خصوصی، هک کردن صفحه، تهدید، ناسزاگویی، انتشار مکالمات خصوصی از انواع مختلف این جرم است (همکاران, 1398). بسیاری از نرم افزارهای معروف بعد از مدتی بدل یا به اصطلاح فیک پیدا میکنند که جعل اکانت نام دارد و فعالیت در این سایتها هم میتواند اخاذی اینترنتی و هم مالی به شیوهایی که گفته شد در پی داشته باشد. نمونههایی از جعل اکانت یا همان حساب کاربری فعالان مشهور اینترنتی از بازیگران و هنرمندان گرفته تا برند شرکتها وسازمانهای مختلف برای کلاهبرداری به وقوع پیوسته است (همکاران, 1398).
علاوه براین، سهولت دسترسی به محتواهای اینترنت باعث شده است تا افراد برای جستوجوی درمان یک بیماری یا سرچ یک مطلب این فضا را دایره المعارف فرض کنند و تنها به آن مراجعه کنند درحالیکه در کنار کثرت مطالب منتشر شده در این فضا احتمال اینکه مطلبی فاقد اعتبار باشد نیز وجود دارد که این مورد میتواند آسیب جدی وارد کند و باعث شود هر چیزی که در این فضا منتشر شود را حقیقت مسلم بدانیم. در کنار این موضوع با افزایش اطلاعات موجود در این فضا به همان نسبت شایعات و مطالب فاقد اعتبار هم گسترش پیدا کرده است به گونهای که اخبار فوت بازیگران، طلاق آنها در این بستر منتشر میشود و افرادی که سواد رسانهای مورد نیاز برای مواجهه با این فضا را نداشته باشند، به سرعت باور میکنند و به این شایعات و یا حتی باورهای غلط هم دامن میزنند.
با این حساب، جنبه منفی فضای مجازی بر ابعاد مختلف زندگی کاربران از جمله بعد اقتصادی، فرهنگی، روانی، رفتاری، اجتماعی، خانوداگی، عاطفی و... تاثیر میگذارد که سرقت از حسابهای بانکی از طریق فضای مجازی، استفاده بیش از اندازه کاربر از این فضا و تاثیرات آن بر روان فرد چون افسردگی، انزوا اجتماعی، استرس، احساس ترس، پرخاشگری و...، اعتیاد اینترنتی، کاهش روابط اجتماعی، جعل اکانت، تهاجم فرهنگی، تضغیف فرهنگهای دینی و ملی، تضعیف بنیان خانواده و روابط میان اعضای خانواده، به ترتیب به آسیبهای اقتصادی، روانی و رفتاری، ارتباطی، فرهنگی، خانوادگی مربوط میشود.
منابع : 1.عاملی، سعید رضا و حسنی، حسین (1391). دو فضایی شدن آسیبها و ناهنجاریهای فضای مجازی: مطالعه تطبیقی سیاست گذاریهای بین المللی. تهران: فصلنامه مطالعات فرهنگی
2. سیاح طاهر، محمد حسین، چینی فروشان، مسعود، محمد زاده، ندا و همکاران (1398). حقیقت مجازی ( درباره فضای مجازی چه بدانیم و چه بگوییم؟). تهران: مرکز ملی فضای مجازی