تلویزیون، رادیو و فضای مجازی هر یک رسانههایی هستند که ویژگیها و کارکردهای مختلف و متفاوتی دارند و مخاطبان خاص خود را از طریق آنها جذب میکنند اما در این بین فضای مجازی که قدمت زیادی در دنیای رسانهها ندارد، توانسته است در این مدت کوتاه مخاطبان زیادی را جذب و عنوان محبوبترین رسانه و مدیا را کسب کند که در حال حاضر از کودکان گرفته تا پیران سرگرم محتواهای تولید شده در دنیای مجازی هستند.
حال در این متن با بررسی ویژگیها و تفاوتها بین رادیو، تلویزیون و فضای مجازی میخواهیم پی ببریم که چه عواملی در محبوبیت فضای مجازی تاثیرگذار بوده است و بدین منظور هر یک از این رسانهها از ابعادی چون محتوا، مخاطبان، سازمان، نوع مصرف توسط مخاطب، مالکیت و... مورد بررسی قرار گرفتهاند.
اشکال محتواهای تولید شده در رادیو، تلویزیون و فضای مجازی
ابتدا باید مشخص کنیم که در هر یک از این رسانهها چه نوع محتوایی امکان تولید دارد و به چه شکلی توزیع میشود؟ رادیو رسانه جمعی است که محتوای خود را تنها از طریق کلمات و جملات به وسیله صوت منتقل میکند درحالیکه تلویزیون هم از طریق صوت و هم تصویر و در مواردی ترکیبی از این دو محتوای خود را منتقل میکند و توجه بیشتری از مخاطبان نسبت به رادیو دریافت میکند و فضای مجازی از تمام اشکال تولید محتوا چون عکس، فیلم، صوت و متن یا ترکیبی از این موارد استفاده میکند.
نکته حائز اهمیت درباره تفاوت فضای مجازی با رادیو و تلویزیون در این است که محتوای تولید شده در این فضا امکان هایپرلینک شدن و اتصال به چند متن و محتوا در یک زمان واحد را برای مخاطب فراهم میکند که رادیو و تلویزیون این امکان را ندارند. موضوع دیگر، سهولت دسترسی مخاطب به محتوای تولید شده توسط این رسانهها است که از بین این سه مورد رادیو و تلویزیون سهولت دسترسی از نظر مکانی و زمانی بسیار کمتری نسبت به فضای مجازی دارند و مخاطب برای تماشای یک برنامه تلویزیونی باید در یک مکان و زمان معینی حاضر شود اما فضای مجازی به دلیل خصلت فرازمانی و مکانی بودنش به مخاطب خود این امکان را میدهد تا طبق اختیار و علاقه خود در زمان و مکان مشخصی به مصرف برنامههای این محیط بپردازد.
سهولت دسترسی به محتواهای رادیو و تلویزیون با فضای مجازی در این بین لازم به ذکر است که فضای مجازی به رادیو و تلویزیون این امکان را داده است تا از این بستر برای سهولت دسترسی مخاطبان به تولیدات رسانهای استفاده کنند بهگونهای که پیش از امکان دسترسی به آرشیو تلویزیون ممکن نبود اما در حال حاضر اپلیکیشن "تلبیون" به مخاطبان این امکان را داده تا در صورت از دست دادن برنامه و ندیدن مجدد آنها، برنامه موردنظر خود را در زمانهای دیگر مشاهده کنند.
همچنین، در حال حاضر بسیاری از فرکانسها و برنامههای رادیویی وبسایت دارند و صوت برنامههای خود را در آن بارگذاری میکنند و در مواردی این صوتها را هم به صورت متن منتشر میکنند. سپس به بررسی این سه رسانه جمعی از منظر مخاطبان میپردازیم، اینکه رادیو، تلویزیون و فضای مجازی چه طیفی از مخاطبان را جذب میکند؟ رادیو و تلوزیون در مقایسه با فضای مجازی راحتتر در دسترس قرار میگیرند زیرا، یکی از معمولترین راه دسترسی به فضای مجازی، گوشیهای هوشمند است و بسیاری از عموم مردم به این وسیله دسترسی ندارد همانگونه که گسترش آموزش مجازی در دوران شیوع ویروس کرونا نشان داد بسیاری از دانش آموزان از داشتن گوشی هوشمند محروم هستند.
امکان دسترسی در هر زمان و مکان به فضای مجازی
بنابراین، عموم جامعه مردم به رادیو و تلویزیون در مقایسه با فضای مجازی دسترسی دارند و مخاطبان تلویزیون و رادیو طیف گستردهتری را تشکیل میدهند. همچنین، رادیو و تلویزیون به دلیل محدودیتهایی که نوع پیام تولیدی خود دارند نمیتوانند برخی از مخاطبان چون نابینایان یا ناشنوایان را شامل شوند اما تکنولوژیهای موجود در فضای مجازی امکان استفاده این افراد از این فضا را سهل کرده است. درست است که برخی از برنامههای تلویزیونی امکان بازگو محتوای آن را برای ناشنوایان فراهم کرده است اما این امکان محدود به چند برنامه است و آنها تنها از محتوای متنی میتوانند استفاده کنند.
تلویزیون اغلب جمعی مصرف میشود
از سوی دیگر، یک نکته دیگر درباره مخاطبان این سه رسانههای جمعی این است که از بین این سه رسانه تنها تلوزیون است که اکثر اوقات به صورت جمعی مصرف میشود و رادیو و فضای مجازی اغلب به صورت فردی مصرف میشوند و میتوان آنها را به نوعی رسانه ترویج دهنده فردگرایی دانست. نکته دیگر در مورد نحوه مصرف مخاطبان از این رسانهها این است که به غیر از هزینه خرید رادیو، تلوزیون و ابزارهای اتصال به فضای مجازی (لب تاب، گوشیهای هوشمند و...) فضای مجازی یک هزینه مضاعف دیگری چون خرید بستههای اینترنتی دارد که مخاطبان باید آن را پرداخت کنند که میتوان گفت مصرف این رسانه به نسبت دو مورد دیگر پر هزینهتر است. این در حالی است هزینه اصطحلاک و خرابی رادیو و تلویزیون را حساب نکنیم. در زمینه مخاطبان تلویزیون، رادیو و فضای مجازی اینکه در هر یک از آنها چه میزان مخاطب فعال است یا میتواند در روند تولید محتوا نقش داشته باشد هم مهم است که در رادیو و تلوزیون مخاطب به شدت منفعل است و تنها محتوا را دریافت میکند اما در فضای مجازی مخاطب خود میتواند تولیدکننده محتوا باشد و در عین حال که محتواهای تولید شده در این فضا را مصرف کند، خود نیز دست به تولید محتوا بزند به عنوان مثال، بیشتر محتوای تولید شده در فضای شبکههای اجتماعی را خود کاربران تولید میکنند و در مواردی حجم و قدرت انتقال این محتواها آنقدری افزایش مییابد که نتایج آن در فضای واقعی جامعه هم بازنمود پیدا میکند (جنبش سبز، #اعدام نکنید و...)
مالکیت رادیو و تلویزیون دولتی است
بُعد دیگر به مالکیت این رسانههای جمعی برمیگردد، اینکه چه نهاد یا فردی مسئولیت آنها را برعهده دارد یا به عبارتی اقتصاد سیاسی یا سلطه میکند که رادیو و تلوزیون در اختیار و مالکیت دولت قرار دارند و از آن بودجه دریافت میکنند البته در مواردی بخشهای خصوصی هم حامی مالی تعدادی از تولیدات تلویزیون میشوند اما در نهایت مالکیت اصلی در دست دولت است. موضوع دیگر، نظارت بر روند تولید محتوای رادیو و تلوزیون است که سازمان صدا و صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران بر این موضوع نظارت میکند و بیشتر تولیدات این دو رسانه جمعی همسو با عقاید مسلط دولت و حاکمیت است که از این چارچوب خارج نمیشود و به نوعی صدای دولت و حاکمیت هستند تا صدای مردم. اما در این بین از آنجا که دولت و حاکمیت خاصی بر فضای مجازی نظارت نمیکنند و مالک آن نیستند، به نسبت فضای آزادتری دارد و عموم مردم احساس تعلق بیشتری به آن دارند بهگونهای که در بحرانها محتوای فضای مجازی اعتماد مخاطب به رادیو و تلویزیون را سلب و به خود جلب کرده است. لازم به ذکر است که دولت و حاکمیت در موارد حساس چون تظاهرات خیابانی، جنبش سبز و ... که از فضای مجازی احساس خطر میکند این فضا را با فیلترینگ و قطع اینترنت محدود میکند تا بتواند آن را کنترل و مدیریت کند.
امتداد فضای واقعی جامعه در فضای مجازی
در آخر لازم است که گفته شود فضای مجازی امتداد فضای واقعی جامعه شده است به گونهای که در حال حاضر بسیاری از ابعاد زندگی افراد جامعه چون اقتصاد، آموزش، کار، فرهنگی و... در این فضا گسترش پیدا کرده است. به خصوص در ماههای اخیر با گسترش ویروس کرونا به ضرورت و نقش مهم این فضا بیشتر از پیش پی برده شد و بسیاری از کسبو کارهای اینترنتی در حال حاضر در این فضا فعالیت میکنند. همچنین، در ایام کرونا برگزاری کنسرتهای مجازی، اکران آنلاین فیلمها، برگزاری نشستها و کنفرانسها با موضوعات مختلف، امکان دورکاری، آموزش مجازی دانش آموزان و دانشجویان، تجارت آنلاین، روابط بین فردی و جمعی از این بستر و پلتفرمهای مربوط به آن شکل گرفت.